Oordeelvrije ruimte in de creatieve praktijk
In een creatief proces is het belangrijk om regelmatig een oordeelvrije ruimte te faciliteren. Een ruimte waar ego, diens knappe strategische en oordeelvormende vaardigheden noch diens straffe emoties geen thuisbasis vindt. Het is, mentaal bezien, in de wisselwerking en de dans tussen het multi-perspectivistisch, welhaast perspectiefloos bewustzijn (een oordeelvrije ruimte) en absoluut subjectieve beleving met eigenzinnige vormingskracht (ego) dat creativiteit telkens weer geboren wordt.
Kunst-makend beweeg je in onzekerheid en dat is een prikkelbare beleving. Als docent of begeleider is het daarom integer de creator te erkennen in deze onzekerheid. Attent te zijn op de mogelijke, emotionele en sociale gevoeligheid ervan, zonder de ander in bescherming te hoeven nemen, want ook dát zou de kansrijke gevoeligheid en de duik in het onbekende ondermijnen.
Begeleiders op bijvoorbeeld een kunstopleiding of leerkrachten op een basis - of middelbare school treffen niet zelden intens complexe mensen die mét hun nadrukkelijke openheid (een persoonskenmerk meest consistent gerelateerd aan creativiteit) hun ambacht op speelse en serieuze wijze willen ontwikkelen. Deze setting is best sensitief en mede daarom is naast beoefening van ambachtelijke kunde ook het leren terugkeren naar een oordeelvrije ruimte van belang. Is deze ruimte er gevoelsmatig niet meer, dan sluit wellicht ook een stuk expressie en daarmee een deel potentie van creativiteit om tot kunst te verworden. De afgelopen jaren heb ik regelmatig voorbeelden gehoord waarin de toon, woordkeuze, lichaamshouding en gezichtsuitdrukking van begeleiders veel remmende invloed hadden op de durf van een kunstenaar-in-de-dop. Zulke voorbeelden worden intens herinnerd en krijgen al rap de vorm van een koeionerende innerlijke criticus.
Een ‘gebruiker’ van kunst leert ook een oordeel even uit te stellen en bekende gedachtegangen los te laten om bij het belevingspotentieel van het creatief werk te komen. Zo is het evengoed voor het faciliteren van het ontwikkelpotentieel van de kunstenaar-in-de-dop van belang een oordeelvrije ruimte te beoefenen.
Meditaties, boswandelingen, schijnbaar onzinnig spel, aanklungelen, snoepen van andere kunsten, een nieuwe omgeving opzoeken, emoties losdansen. lang gestrekt op de grond liggen, op z'n tijd geeuwen als een leeuw, leren observeren. Een greep uit de opties. Oh, vergeet niet: slapen!
Het belang van een oordeelvrije ruimte haalt niet weg dat scherpe oordeelvorming onderdeel is van ambacht, een kritische kunstzinnige blik, ambitie en keuzes leven, ondernemerschap ontwikkelen en omgaan met schaarse middelen. Een oordeel en de gevoelsmatige beperking daarvan kan en voedt op sommige momenten bovendien juist creativiteit en sommige creatievelingen veren op bij de belofte aan non-conformiteit, een identiteit waar anderen talloze emoties en oordelen over kunnen hebben, maar die voor de persoon in kwestie wellicht juist ópen want gevrijwaard anders voelt. Daarbij; risico’s nemen is deel van het creatieve proces in allerlei contexten en vormen. Dit risico-nemen betekent soms een stuk zelfexpressie en vrijwel altijd je bloot stellen aan de oordelen en behoeften van de innerlijke criticus en de kritische ‘gebruiker’.
Maar, expressie veert werkelijk op bij openheid als beginconditie en ruimte om in terug te keren als dat emotioneel en binnen het creatieve proces nodig is. Dit is een vitaal belang. Zoals ook in sociale relaties pas in openheid echte verbinding gemaakt kan worden én de eigenheid opgemerkt wordt, kan een kunstenaar zonder openheid richting ervaring, zonder oordeelvrije ruimte, geen nieuwe verbindingen leggen.